Εκτόρ Μπερλιόζ - Φανταστική Συμφωνία, Έργο 14

 

Η Νύχτα του Σαββά του Φρανς Φράνκεν, θυμίζει την γκροτέσκα και φοβερή μουσική του τελευταίου μέρους της Φανταστικής Συμφωνίας του Μπερλιόζ.

Μέρη:

Ι. Ονειροπολήσεις, Πάθη (σε Ντο ελάσσονα και Ντο Μείζονα)

Οι σημειώσεις για το πρώτο μέρος, Ονειροπόληση, Πάθη, αναφέρονται στην έντονη επιθυμία του καλλιτέχνη για την ιδανική αγαπημένη. Συναντά μια νέα που αποτελεί την ενσάρκωση του ιδεώδους, όπως το οραματίστηκε σε μια ονειροπόληση και την ερωτεύεται παράφορα. Παρασύρεται σε μια κατάσταση φρενιτιώδους πάθους που μεταλλάσσεται διαρκώς από χαρά σε ζήλια κι έπειτα σε οργή. Τελικά, δηλώνει ο Εκτόρ Μπερλιόζ, ο καλλιτέχνης στρέφεται στην τρυφερότητα, στη θλίψη και στην παρηγοριά της θρησκείας.

Το μέρος αρχίζει με ένα Largo, ένα μακρύ κι αργό τμήμα μελαγχολικής ονειροπόλησης. Βασίζεται σε μια μελωδία που έγραψε ο συνθέτης στα παιδικά του χρόνια, αλλά είναι εκφραστικά ενορχηστρωμένη, ιδιαίτερα για τα ξύλινα πνευστά.

Έπειτα από μερικά μυστηριώδη καλέσματα των κόρνων και αρπίσματα των βιολιών, η μουσική μετατρέπεται σε Allegro. Σύντομα τα βιολιά και το φλάουτο αναγγέλλουν το θέμα της αγαπημένης, που επανέρχεται με διάφορες μορφές σε όλη τη συμφωνία και δρα ως το ενοποιητικό της μοτίβο. Καθώς το μέρος αναπτύσσεται, ο Μπερλιόζ αφήνει ελεύθερη τη φαντασία του, δημιουργώντας μια μουσική γεμάτη σφρίγος και ανεξάντλητη ενέργεια. Έπειτα, μετά από μερικές αιφνίδιες και δραματικές ορχηστρικές συγχορδίες, το μέρος τελειώνει με μια αργή σειρά συγχορδιών με το χαρακτηρισμό Religioso.

ΙΙ. Ένας Χορός (σε Λα Μείζονα)

Στο δεύτερο μέρος, Ένας Χορός, ο καλλιτέχνης βρίσκεται σε ένα χορό όπου μέσα από τα στροβιλιζόμενα ζευγάρια των χορευτών διακρίνει την αγαπημένη του και η γαλήνη του διαταράσσεται.
Η άρπα και η μαρμαρυγή των βιολιών συνθέτουν το σκηνικό μιας κομψής αίθουσας και ξαφνικά, τα βιολιά αρχίζουν να παίζουν με σιγουριά ένα θαυμάσιο βαλς, που συνοδεύει εκλεκτικά η άρπα. 

Ξαφνικά μια απόκοσμη αλλαγή του τόνου υποδέχεται το θέμα της αγαπημένης, συνυφασμένο ελεύθερα στο ρυθμό του βαλς και ερμηνευόμενο εκφραστικά από το φλάουτο και το όμποε. 

Η ανατριχιαστική ατμόσφαιρα εξαφανίζεται, καθώς επανέρχεται ο ρυθμός του βαλς. Στο μακρόσυρτο τελικό τμήμα, τα κλαρινέτα παίζουν ένα υπέροχο τραγούδι, αλλά ακριβώς όταν η μουσική μοιάζει να στροβιλίζει τους χορευτές, το θέμα της αγαπημένης επιστρέφει στιγμιαία κι ανατριχιαστικά, προτού τελειώσει ο χορός μέσα σε μια ανεξέλεγκτη φρενίτιδα.

ΙΙΙ. Σκηνή στην Εξοχή (σε Φα Μείζονα)

Στο τρίτο μέρος, Σκηνή στην Εξοχή, ο καλλιτέχνης είναι στην εξοχή και ακούει δύο βοσκούς να παίζουν μια Ranz des vaches (μια ελβετική βουνίσια μελωδία, κάλεσμα για το άρμεγμα των αγελάδων). Καθώς στοχάζεται τη μελαγχολική μοναξιά του ελπίζοντας ότι σύντομα θα τελειώσει, τον αναστατώνουν σκοτεινές σκέψεις, αλλά προς το τέλος η ηρεμία αποκαθίσταται.
Η μουσική αρχίζει με την γκάιντα του βοσκού, στο αγγλικό κόρνο, στο οποίο αποκρίνεται ο σύντροφός του, στο όμποε. Τα βιολιά και το φλάουτο παίζουν μια μακριά, θλιμμένη μελωδία, ενώ σύντομα ενώνεται και η ορχήστρα καθώς η μελαγχολική μουσική αναπτύσσεται. 

Κατόπιν, τα βαθύχορδα επεμβαίνουν για να διαταράξουν τη γαλήνη. Απαντά το θέμα της αγαπημένης, που ερμηνεύουν υπέροχα το φλάουτο και τα όμποε. 

Ακολουθεί μια μουσική θύελλα κι έπειτα τα ποιμενικά θέματα αποκαθιστούν τη γαλήνη. Το μέρος τελειώνει με τις θλιμμένες νότες της γκάιντας του βοσκού, στις οποίες αποκρίνονται οι βροντές του κεραυνού των τυμπάνων.

1/1

2/2

IV. Πορεία προς το Μαρτύριο (σε Σολ ελάσσονα)

Στο τέταρτο μέρος, Πορεία προς το Μαρτύριο, ο καλλιτέχνης, σε μια ονειροπόληση που του προξένησε το όπιο, φαντάζεται ότι σκότωσε την αγαπημένη του μέσα στην απελπισία του. Καταδικάζεται και οδηγείται εν μέσω οχλοβοής στο ικρίωμα.
Η δραματική έναρξη με τα τύμπανα, τα βαθύχορδα και τον γρυλισμό των τρομπονιών, είναι σίγουρα ανατριχιαστική. Σύντομα το εμβατήριο εμφανίζεται ερμηνευμένο με εκτυφλωτικό τρόπο από τα χάλκινα και τα ξύλινα πνευστά. 

Πρόκειται για πραγματικά θεατρική μουσική. Αλλά ακριβώς όταν φθάνει τη δραματικής της κορύφωση, το θέμα της αγαπημένης ακούγεται για λίγο στο κλαρινέτο, πριν από τον πάταγο της γκιλοτίνας και την ηχηρή κατάληξη.

V. Όνειρο μιας Νύχτας του Σαββά (σε Ντο ελάσσονα και Ντο Μείζονα)

Το τελευταίο μέρος, Όνειρο μιας Νύχτας του Σαββά, βρίσκει τον καλλιτέχνη μέσα σε μια τρομακτική παρέα φαντασμάτων, μαγισσών και τεράτων που έχουν μαζευτεί για την κηδεία του. Η μελωδία της αγαπημένης επανέρχεται αλλά αυτή τη φορά παραμορφωμένη και γκροτέσκα και ένας τρομακτικός χορός θανάτου συνοδεύεται από μια παρωδία του Dies Irae. Μετά την απόκοσμη αρχή του μέρους, το θέμα της αγαπημένης εμφανίζεται σαν ένας ακατέργαστος χορός που ερμηνεύεται από ένα κλαρινέτο σε Μι ύφεση. Έπειτα ακούγεται πομπώδες το Dies Irae, στο δυσοίωνα φόντο που δημιουργούν δύο καμπάνες και αντηχεί με διπλάσια ταχύτητα από τα χάλκινα και τα ξύλινα πνευστά. Αυτό ελευθερώνει μια έντονη φούγκα. Μετά από διάφορες επεξεργασίες της αρχικής απόκοσμης μουσικής, το Dies Irae επιστρέφει. Τέλος, με μια ανοδική επίδειξη ορχηστρικών πυροτεχνημάτων κλείνει το παράξενο και εξαιρετικό αυτό μέρος.